O svojim precima, Bokokotorskoj ikonopisnoj školi Dimitrijević – Rafailović, o jedanaestorici slikara iz pete generacije čiji rad traje skoro dva vijeka i o svom radu na dokumentovanju njihovih ikona, govorio je sinoć u Galeriji Josip Bepo Benković, slikar Aleksandar Rafajlović.
Razgovor sa jednim od potomaka čuvene Bokokotorske škole iz Risna uslijedio je nakon razgledanja izložbe ” Dvadeset ikona ikonografske zbirke Gradskog muzeja Mirko Komnenović” koje su restaurirane i konzervirane, a dijelom pripadaju ikonopisnoj školi “Dimitrijević – Rafailović”.
Decenijama nije bilo novih istraživanja niti prezentacije rada ove znamenite ikonopisne škole. Kako je kazao Rafajlović, majstori ikone najčešće se nisu potpisivali, pa ispod mnogih i danas stoji samo legenda “srpska ikona XVIII vijek”. To je razlog što se kao potomak Rafailovića, upustio u istraživanje djela svojih predaka i formiranje bogate foto-dokumentacije.
Snimio je na 90 lokacija više od 700 fotografija ikona koje je tokom skoro dva vijeka stvaralo pet generacija najdugovječnije porodične slikarske radionice Evrope.
Skoro na cijelom prostoru stare Jugoslavije danas se mogu razgledati zbirke ikona, od Gradskog muzeja Mirko Komnenović u Herceg Novom do Narodnog muzeja u Beogradu. Ikonografske zbirke škole Dimitrijević-Rafailović nalaze se i u Kulturno povijesnom muzeju u Dubrovniku, Muzeju ikona Srpske pravoslavne crkve u Dubrovniku, Umjetničkoj galeriji Bosne i Hercegovine u Sarajevu, Štrosmajerovoj galeriji u Zagrebu, Galeriji Matice srpske u Novom Sadu.
Sabrane fotografije pružaju mogućnost tačnijeg sagledavanja i slikara i vremena u kome su stvarali, pa i kolekcija koju čini hercegnovska zbirka predstavlja kulturološki i civilizacijski iskorak.
Rafailović ili Rafajlović, ispravno jedno i drugo
Aleksnadar je ispričao porodičnu slikarsku priču o Rafajlovićima – nije greška ovako napisano prezime, tvrdi on. Jer, jedan od njegovih predaka je u nekom trenutku ubacio to j umjesto I, pa on tako i navodi i piše.
Bokokotorsku ikonopisnu školu čini jedanest ikonopisaca zajedno sa Maksimom Tujkovićem. Prvi je Dimitrije daskal – po tituli daskalos što na grčkom znači učitelj, majstor, a on je to bio. Sam je učio kod majstora Radula, jednog od najvećih slikara druge polovine sedamnaestog vijeka, i njemu pomagao kad je ovaj već bio u godinama. Pretpostavka je da je Radul poslednje freske koje je radio u manastiru Praskvici uradio uz Dimitrijevu pomoć, a da je neke dijelove freskaka Dimitrije sam oslikao.
Prema nekim saznanjima porodica potiče iz okoline manastira Morače. U vrijeme dok je Dimitrije pomagao Radulu u Praskvici porodica se seli u Risan i tu osniva slikarsku radionicu. U crkvi u Risnu su prve potpisane četiri ikone iz 1680. godine. U radionici kasnije rade sva četvorica Dimitrijevih sinova: Gavrilo, Danilo, Rafailo i Đorđe. Prezivaju se po ocu Dimitrijevići. Đorđe je ostavio dva potpisa, a Rafailo je najbolji i najplodniji ikonopisac. Na žalost, veliki broj njegovih ikonostasa i ikona nije sačuvan. O Danilu postoji zapis da je freskopisao crkvu u Glavatima u Donjem Grblju, ali je ona porušena krajem XIX vijeka. Više podataka o ikonopiscima nema, nisu poznati njihovi biografski podaci, a za posljednju dvojicu zna se samo kada su rođeni i umrli i gdje su sahranjeni.
Ikonopisanje nastavljaju Rafailovi sinovi Petar i Vasilije. Oni se po ocu prezivaju Rafajlovići, tada nestaje običaj da se prezime dobija po ocu pa se i naredne generacije prezivaju Rafajlović. Petar se u jednom trenutku seli na Krf, a Vasilijevi sinovi Đorđe i Hristofor nastavljaju porodični posao. Ikonopisanje nastavljaju do druge polovine XIX vijeka Hristoforovi sinovi Jovan i Ivo.
Danas Aleksandar Rafajlović vjeruje da će uspjeti da napravi, mada za sada nema podršku institucija, makar opšti katalog o Bokokotorskoj ikonopisačkoj školi.
