Rekonstrukcija tvrđave Španjola u Herceg Novom, u postojećim gabaritima, koja je zvanično počela u martu 2025. godine, napreduje.
Prva faza, vrijedna 2,5 miliona eura, skoro je završena. Sredstva su obezbijeđena iz Evropske unije (kroz program Interreg IPA Južni Jadran 2021–2027 / projekat SA CREATIVITY. EU je obezbijedila 1,6 miliona eura) i iz budžeta Crne Gore, odnosno preko Ministarstva kulture i medija.
Šta se to i kako radi u njedrima, skoro pet vjekova, stare tvrđave Španjola? Sa čim se sve izvođač, beogradska kompanija „Koto“, suočava na terenu? Kakvim sve korekcijama i adaptacijama, radi terenskih usaglašavanja, podliježe projektna dokumentacija koju je izradio Arhitektonski studio „Enforma“ iz Kotora? Koliko je stručni nadzor koji obavljaju „Meping pro“ i Arhitektonski fakultet Univerziteta Crne Gore, prisutan kako bi kamena dama s vrha grada rekonstrukcijom postala međunarodni kreativni hab i kulturni centar? Kada će biti završena druga faza? O tome je Novski portal razgovarao sa ekspertom za podršku realizacije projekta, spec. sci. arh. Vukom Čvorom.
“Radovi na tvrđavi Španjola odmiču dinamikom koja je specifična za ovu vrstu objekata. Uređuje se prostor od preko 3000m2 pod objektima gdje u obzir moramo uzeti i veliku površinu četri bedema „Gornjeg grada“ i 4 bastiona na spojevima tih bedema, koji su takođe predmet konzervatorsko-restauratorskih poslova. Ovaj prostor treba kompletno rekonstruisati u postojećim gabaritima prema projektnoj dokumentaciji koju smo morali usklađivati sa realnom situacijom na terenu. Tako je i sam projekat morao pretrpjeti izmjene, a sve u korist što kvalitetnije obavljenog posla i očuvanja autentičnosti i integriteta kulturnog dobra pod nacionalnom zaštitom“, priča nam arhitekta Čvoro.
Cilj je, kako ističe, da dobijemo reprezentativan primjer rekonstrukcije fortifikacionog objekta koji će sačuvati originalan izgled kakav je zatečen u postojećem stanju, a istaći sve nalaze koji govore o njegovoj dugogodisnjoj vojnoj namjeni objekta, s obzirom da je sagrađen prije nešto manje od 500 godina i koji je evoluirao i razvijao se kroz različite kulturne slojeve i primjene različitih tehnologija ratovanja, a danas treba da služi kao reprezentativan svjedok istorije i nauke i izraste u kulturno umjetnički centar grada i regiona, kreativnih industrija i nauke, odnosno međunarodni kreativni centar.
Prva faza : Konsolidacija osnove utvrđenja
„Projekat je u završnici prve faze realizacije, pri čemu je u posljednjim pripremama tender za drugu i završnu fazu realizacije kompletnog projekta. Prva faza podrazumjevala je sanaciju, rekonstrukciju i konsolidaciju kompletnih zidina utvrđenja, sa bastionima, dakle osnovnog korpusa utvrđenja, kao i izgradnju objekta 03-kasarne i objekta 14- tehničkog bloka sa toaletima u grubo građevinskim radovima. Zidine i bastioni su u 95% privedeni namjeni i trenutno se izvode radovi na njihovom hodnom dijelu „šetnjicama“ na nivou sprata utvrđenja, odakle se nekada oružjem branila ova tvrđava“.
Posvećena je velika pažnja odvodnji vode iz ove zone kako bi se izbjeglo dodatno vlaženje bedema i samim tim novi problemi sa rastom zelenila po zidovima i uz zidove tvrđave te nove buduće devastacije tog dijela, objašnjava naš sagovornik.
„Predviđeno je da ovaj dio šetne zone na bedemima, odnosno topovske platforme sva 4 bastiona i južna i sjeverna šetnjica hidroizoluju preko novih betonskih podloga, a da se postojeći kameni podovi na istočnoj i zapadnoj šetnjici preslože i kvalitetno isfuguju kako bi se spriječio prodor vlage unutar bedema i izbijanje na licu zidova, kao i ponovno klicanje zelenila unutar bedema i rast iz kamena utvrđenja. Na podovima sjeverne i južne šetnjice potom će se anastilozom vratiti zatečeno kameno popločanje koje smo obilježili i privremeno uklonili radi izrade podloga i hidroizolacija, a nedostajuće djelove na ovim šetnjicama ćemo rekonstruisati takođe đuričkim kamenom istog formata i obrade kao sto je i zatečeni postojeći.“
Kasarna-centralni dio dobija krovnu konstrukciju
Prema riječima Čvora, objekat 03- kasarna služiće u kompleksu kao centralni i najveći objekat sa oko 450m2 brgp (bruto razvijene građevinske površine).
„U prizemlju je planiran restoran sa kuhinjom i toaleti za javnu upotrebu i restoran. Iznad, na nivou sprata i potkrovlja, u ovom objektu planirane su smještajne jedinice za potrebe međunarodnog umjetničkog centra sa zajedničkim korišćenjem toaleta na nivou sprata, kao i malim prijemnim pultom na istoj toj etaži kojoj se pristupa spoljašnjim stepeništem na istočnoj strani objekta. Ovaj objekat je pretprio značajne projektantske izmjene u konstrukciji i zbog toga smo sada u završnici grubo građevinskih radova na njemu. Ovih dana treba da izvedemo krovnu konstrukciju, a potom i treba postaviti spoljašnju stolariju na objektu, čime završavamo prvu fazu tog dijela tvrđave“.
Čvoro ističe da su upravo tu imali izuzetno zahtjevan zadatak, da se sačuva južni zid objekta u autentičnom obliku, koji je usljed deformacija i bio za 1 stepen nagnut ka jugu prema dijelu spoja sa istočnim zidom koji su morali u potpunosti razidati i rekonstruisati u postojećim gabaritima sa ubačenim novim konstruktivnim elementima koji su spolja nesagledivi i ne remete vizuelnu prezentaciju objekta.
„Tako smo sačuvali taj južni zid u izvornom obliku, onako kako smo ga zatekli, a bez međuspratnih tavanica i u jako trošnom stanju. Isprojektovan je novi AB sistem koji je ugrađen u objekat i koji je preuzeo nosivost čitavog objekta. Tom prilikom korišćen je sistem „Austrotherm“ lakih tavanica u monolitnom sistemu sa ispunom od stiropor blokova, i u okviru koje su dodate i čelične zatege na obje nove međuspratne tavanice. One su konstruktivno obuhvatile i ovaj stari kameni zid i spriječile mogućnost da se on, uslijed potencijalnih seizmičkih sila, odvoji od nove konstrukcije objekta.
U unutrašnjosti kompleksa ispred objekta 03-kasarne, na osnovu istorijskih nalaza i fotografije iz 1916.godine koja svjedoči o izgledu tog dijela tvrđave, zaključili smo kako je izgledao potporni kameni zid koji se uslijed nekorišćenja tvrđave obrušio zajedno sa objektom koji se na njega naslanjao, pa smo taj zid rekonstruisali po nalazima“, objašnjava arhitekta Čvoro.
Otkriveni infrastrukturni objekti, nelegalni uklonjeni
Tu je , takođe, ispred objekta 03-kasarne na kraju rekonstruisanog zida prema Zapadnom bedemu tokom radova na raščišćavanju otkriven objekat koji je služio kao toalet za zajedničku upotrebu vojske i koji će biti sačuvan radi prezentacije nekadašnjeg izgleda i infrastrukturnog funkcionisanja tvrđave.
„Odrađeni su mnogi infrastrukturni pripremni radovi, kao i radovi na iskopima trasa kojima će se voditi instalacije termotehnike, struje, vode i kanalizacije unutar kompleksa. Na šetnjicama je u toku kabliranje rasvjete za ovaj dio kompleksa koji smo takođe morali prepravljati i pozicije rasvjete usaglašavati sa realnom situacijom na terenu, uzimajući u obzir pozicije puškarnica na bedemima i pozicije prodora na grudobranima koji su služili kao toparnice. Pozicijama prodora infrastrukture i infrastrukturnog opremanja se prišlo sa posebnom pažnjom u projektantskim korekcijama kako bi se iskoristila logika prethodnog komunalnog opremanja prostora tvrđave i što manje oštetio njen završni sloj popločanja koji je autentičan. I moramo naglasiti da je nekadašnji repetitor Telekoma, koji je ilegalno postavljen u okviru ovog kulturnog dobra, na dijelu Južnog perimetra, uklonjen, i to je bio jedan od prvih koraka prilikom početka posla“.
Čvoro dodaje i da su pored jedine toparnice koja je bila otvorena, razidane ostale zazidane toparnice na Južnom perimetru utvrđenja i uklonjeno je divlje zelenilo sa ovog izdvojenog dijela bedema.
„Takođe je uklonjeno zelenilo i šut i iz dva objekta koja su na bedem naslonjena, a ispod se nalazi južni ulaz u kompleks koji će biti razidan u završnoj fazi. Na tom odvojenom dijelu koji će funkcionisati kao posebna ljetnja pozornica, istraživana je površina poda pod humusom gdje smo naišli na određene elemente, ali i na tragove kamenog starijeg popločanja“.
Predstoji istraživanje četvrtaste kule
Četvrtasta kula koja se nalazi u okviru zapadnog bedema je najstariji dio utvrđenja i smatra se da je ona inicijalno nastala prva na lokalitetu, pa je ona ostavljena da se posebno istraži i da se otvori ulaz i kroz tu kulu koji je sa zapadne spoljašnje strane vidno zazidan. U okviru realizacije projekta ona će biti i posebno istražena, ukazuje Čvoro.
„U detaljnim pripremnim radovima tokom prve faze zatečeno je mnogo sitnih predmeta koji su popisani i deponovani na utvrđenju i biće konzervisani i prezentovani u finalnom izgledu ovog fortifikacionog objekta i sjedočiće o njegovoj nekadašnjoj namjeni“.
Objekat 14- rezervoar za vodu koji je služio da se kolektuje voda sa svih krovova iz unutrašnjosti tvrđave, a koji se nalazi sa spoljašnje strane uz Istočni bedem utvrđenja, ukopan u teren, prvenstveno je predviđen za rušenje, ali je na početku radova jednoglasno zaključeno da rezervoar zbog svoje infrastrukturne vrijednosti treba sačuvati i rekonstruisati u postojećim gabaritima.
„Objekat je detaljno snimljen i urađen je projekat njegove prenamjene u toalete za kompleks sa spoljašnje strane i dodatni društveni prostor za korisnike međunarodnog kreativnog centra, kao i za tehničku sobu za slabu i jaku struju. Radovi na grubo građevinskim radovima na ovom objektu su u toku i uskoro se privode kraju u skladu sa realizacijom prve faze. Ispred tog objekta tokom zemljanih radova otkriven je sasvim slučajno jedan manji tehnički objekat čiju preciznu namjenu sa sigurnošću još nismo otkrili. Na platou iznad njega dalje ka jugu, takođe postoje nalazi objekta koji se sada u fragmentima može prepoznati na terenu, a vidljiv je takođe na starim fotografijama iz austougarskog perioda i služio je kao magacinski prostor. Merzerska baterija koja je proizvod iz istog austrougarskog perioda kao i njen zaštitni zid sa kapijom i puškarnicama, zaštitnim škarpama „glasijama“ i kaponirom na krajnjem istočnom dijelu detaljno su raščišćeni i analizirani su sistemi odvoda voda kao i nivoa intervencija koje je potrebno sprovoditi u drugoj fazi“, zaključuje arh. Vuk Čvoro.
Španjola na listi prioritetnih kapitalnih projekata Vlade
Posao na Španjoli izuskuje izuzetno znanje, odgovornost i posvećenost čitavog tima. Završeno je više od polovine posla i predviđeno je da nakon tendera krene ubrzo i druga faza, a završetak kompletnog projekta, prema najavama ministarke kulture, Tamare Vujović, do kraja 2027. godine. Za realizaciju druge faze Glavnog projekta rekonstrukcije Vlada Crne Gore je uvrstila ovo kulturno dobro na listu prioritetnih kapitalnih projekata sa budžetom od 3 miliona eura.
Podsjetimo i da će u okviru zidina obnovljene tvrđave biti otvoreni slikarski, vajarski ateljei, fotografski studio, zanatske radionice i multimedijalne sale. Tvrđava će imati smještajne kapacitete u kojima će umjetnici, istraživači i kreativni preduzetnici iz cijelog svijeta moći da borave i stvaraju tokom cijele godine. Planirane su otvorene i zatvorene pozornice za koncerte, predstave, izložbe, festivale i konferencije. Dugoročnim planovima razmatra se i njeno bolje povezivanje sa gradom (moguće žičarom), čime bi sa Kanli kulom i Forte Mare Španjola činila jedinstvenu kulturnu rutu.
